وَ اسْتَفْتَحُوا و طلب فتح كردند پيغمبران يعنى نصرت خواستند از خدا بر هلاكت دشمنان يا حكم طلبيدند ميان خود و اعادى يا انبياء ع و امم هر دو طلب حكم كردند يعنى گفتند هر كه از ما بر باطل است عذاب برو فرود آيد خدا حكم فرمود انبياء و مؤمنان نجات يافتند وَ خابَ و نوميد ماند و بىبهره گشت از خلاصى كُلُّ جَبَّارٍ هر گردن‌كشى عَنِيدٍ ستيزنده با حق يا معرض از اطاعت او مِنْ وَرائِهِ جَهَنَّمُ از پس او دوزخ است يعنى در روز حشر رجوع او بدان خواهد بود بران وجه كه او را در آن افگننده وَ يُسْقى و بياشامند مِنْ ماءٍ صَدِيدٍ از آبى كه مختلط باريم و زردابه باشد كه از تن دوزخيان چكد و گويند آبى مثل صديد يَتَجَرَّعُهُ بتكلّف و رنجى تمام جرعه جرعه مىخورند آن را وَ لا يَكادُ يُسِيغُهُ و نمىتواند كه به گلو فروبرد از تلخى و گندگى وَ يَأْتِيهِ الْمَوْتُ و مىآيد به دو آلام و شدائد مرگ مِنْ كُلِّ مَكانٍ از هر جائى يا از هر جانبى از اعضاى او تا آنكه از بيخ مويها و انگشتها وَ ما هُوَ بِمَيِّتٍ و نيست او مرده يعنى مردنى تا بياسايد در عين المعانى فرموده كه روح او در حنجره او مانده باشد نه بيرون آيد تا او بميرد و نه به تن بازگردد تا زنده ماند بلكه به حكم لا يموت فيها و لا يحيى ميان مردگى و زندگى مىگذارند وَ مِنْ وَرائِهِ و در پس اوست با وجود چنين محنتى عَذابٌ غَلِيظٌ عذابى سخت يعنى از ان بدتر و آن خلود است در دوزخ مَثَلُ الَّذِينَ كَفَرُوا از آنچه بر تو خوانده مىشود صفت اعمال آنان است كه كافر شدند بِرَبِّهِمْ به آفريدگار خود صفت آنها اينست كه أَعْمالُهُمْ كردارهاى ايشان كَرَمادٍ اشْتَدَّتْ همچو خاكستر است كه سخت بگذرد بِهِ الرِّيحُ برو باد فِي يَوْمٍ عاصِفٍ در روز كه سخت باشد باد او و عصوف اشتداد باد است و زمان را به دو صفات كردن غايت مبالغه باشد ملخص معنى آن است كه عملهاى كافران كه در صورت خير مىنمايد چون صله رحم و آزاد كردن بنده و اكرام مهمانان و امثال آن مانند توده خاكستر است كه بادى سخت برو وزد و به هوا برده در اطراف پراگنده سازد و هيچ‌كس بر جمع آن قادر نبود و از ان نفع نگيرد و همچنين در روز قيامت لا يَقْدِرُونَ قادر نباشند كافران مِمَّا كَسَبُوا از آنچه كسب كرده‌اند در دنيا عَلى شَيْءٍ بر هيچ چيز چه همه حبط شده باشد و هباء منثورا گشته و مطلقا اثرى از ثواب آن پيدا نى ذلِكَ آن پندار ايشان كه ما نيكوئى كرده‌ايم هُوَ الضَّلالُ الْبَعِيدُ هموست گمراهى دور يعنى در غايت بعد است از راه حق أَ لَمْ تَرَ آيا نديدى اى بيننده يا ندانستى أَنَّ اللَّهَ آن را كه خداى خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ بيافريد آسمانها و زمين را بِالْحَقِّ بر وجهى كه حق است در آفرينش إِنْ يَشَأْ اگر خواهد يُذْهِبْكُمْ ببرد شما را اى اهل مكه و معدوم گرداند وَ يَأْتِ بِخَلْقٍ جَدِيدٍ و بيارد آفريده نو بجاى شما كه در كفر و تكذيب مثل شما نباشد .